Дыялектызмы СЮ творах РЖ. Пташнiкава \Беларус\

Мiнiстэрства адукацыi Рэспублiкi Беларусь

Беларускi дзяржаСЮны педагагiчны унiверсiтэт iмя М. Танка

Факультэт беларускай фiлалогii i культуры

Кафедра беларускага мовазнаСЮства

Дыялектызмы СЮ творах РЖ. Пташнiкава

Дыпломная праца

студэнткi 505 групы

Кунцэвiч

Наталлi МiкалаеСЮны

Навуковы кiраСЮнiк тАУ дацэнт Панюцiч К.М.

Мiнск 2001

Змест

Уступ. РЖван ПташнiкаСЮ тАУ майстар слова................................3

I раздзел. Дыялектнае слова СЮ мастацкiм творытАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАж.9

II раздзел. Тыпы дыялектызмаСЮ у творах РЖ. ПташнiкаватАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАж..17

1.Лексiчныя дыялектызмытАж.тАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАж.17

2.Семантычныя дыялектызмытАж.тАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАж46

3.Фанетычныя дыялектызмы...тАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАж.49

4.Граматычныя дыялектызмытАж.тАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАж..56

5.СловаСЮтваральныя дыялектызмы.тАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАж69

III раздзел. Спосабы СЮключэння дыялектызмаСЮ у кантэксттАжтАжтАжтАжтАж.тАжтАж.81

ЗаключэннетАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАж..84

ЛiтаратуратАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАж.87

Паказальнiк лексiчных дыялектызмаСЮ тАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАжтАж..92

Уступ. РЖван ПташнiкаСЮ тАУ майстар слова.

РЖван ПташнiкаСЮ выступiСЮ у друку з вершамi СЮ 1952 годзе .Першы празаiчны твор тАУ аповесць ВлЧачыкВ», якую ён апублiкаваСЮ у часопiсе ВлПолымяВ». РЖ. ПташнiкаСЮ тАУ аСЮтар зборнiкаСЮ аповесцей i апавяданняСЮ ВлЗерне падае не на каменьВ», ВлСцяпан Жыхар са СцешыцВ», аповесцей ВлЛонваВ», ВлТартакВ»( паводле сцэнарыя аСЮтара пастаСЮлены аднайменны тэлефiльм), ВлНайдорфВ», раманаСЮ ВлЧакай у далёкiх ГрыняхВ», ВлМсцiжыВ», ВлАлiмпiядаВ» (пастаСЮлены аднайменны тэлеспектакль).

У 1980 годзе выйшлi Выбраныя творы СЮ 2-х тамах, зараз апублiкаваны збор твораСЮ у 4-х тамах, якi быСЮ надрукаваны СЮ 1990-1992 гадах. РЖ. ПташнiкаСЮ--лаСЮрэат ДзяржаСЮнай прэмii БССР iмя Я. Коласа за аповесць ВлНайдорфВ».

Сёння, калi гэтым самабытным мастаком слова напiсана СЮжо нямала, вельмi добра вiдаць нязменная прывязанасць яго да родных мясцiн Лагойшчыны. Там разгортваюцца падзеi СЮсiх яго твораСЮ. Пiсьменнiк найлепш ведае тых людзей, з якiмi разам жыСЮ, рос, якiя народжаны той самаю, што i ён, зямлёю.

РЖ. ПташнiкаСЮ шырока, разгорнута i СЮсебакова СЮзнаСЮляе падзеi тых гадоСЮ, якiя СЮ яго памяцi, у свядомасцi тАУ вайна, пасляваенныя гады, сучаснасць. Жыццё чалавека СЮ яго творах увасабляе СЮ сабе СЮсё жыццё вёскi, а жыццё вёскi тАУ жыццё народа.

Творчасць Пташнiкава адметная СЮзнаСЮленнем народнага жыцця, увагай да самабытных характараСЮ, шматфарбнасцю мовы.

Ужо на першую аповесць РЖ.ПташнiкаватАЭЧачыктАЭ зтАЩявiлiся станоСЮчыя рэцэнзii, у якiх адзначалася:тАЭЖывапiснасцi i маляСЮнiчасцi мовы аповесцi цяжка не заСЮважыць, у ёй, бадай,галоСЮная заслуга РЖвана Пташнiкава. |РЖменна гэтая разнастайнасць i яркасць моСЮнага матэрыялу, а таксама арыгiнальнасць задумы i СЮдача цэнтральнага вобраза даюць,як нам здаецца, падставы думаць, што малады пiсьменнiк на правiльным шляху.тАЭ¹

¹ КлiмашэСЮская РЖ. Першая аповесць // Лiтаратура i мастацтва, 1957, 2 мая

Не зусiм удалым, як лiчаць крытыкi, быСЮ першы раман РЖ.Пташнiкава тАЬЧакай у далёкiх ГрыняхтАЭ. Адзначалася, што СЮ рамане прысутнiчала як бы майстэрства дзеля майстэрства, асобныя лiрычныя адступленнi, замалёСЮкi падавалiся эфектна, але не заСЮсёды арганiчна СЮваходзiлi СЮ мастацкую тканiну твора. Не СЮдалося належным чынам паяднаць асабiстае i грамадскае жыццё герояСЮ.

Цiкавымi па задуме i зместу лiчацца яго апавяданнi тАЬАленiтАЭ, тАЬАлёшкатАЭ i тАЬБежанцытАЭ, галоСЮным героем якiх зтАЩяСЮляецца падлетак. Пiсьменнiк не расстаецца з памяццю вайны, з памяццю свайго, апаленага суровымi выпрабаваннямi дзяцiнства.

СапраСЮдную вядомасць аСЮтару прынеслi яго творы тАЬЛонватАЭ, тАЬТартактАЭ,тАЭНайдорфтАЭ. У тАЬТартакутАЭ асноСЮныя падзеi звязаны з тым, што перажываюць сямёра сялян, якiя вязуць з Дальвы СЮ камендатуру збожжа. Расказы пра трагедыю вёскi Дальва, спаленую фашыстамi, пачутыя СЮ дзяцiнстве, i падштурхнулi РЖ.Пташнiкава да напiсання аповесцi. тАЬТартактАЭ i тАЬНайдорфтАЭ - творы пра пакутную i збалелую людскую памяць. Толькi СЮ тАЬТартакутАЭ вызначальны быСЮ пафас трагiчны, а СЮ тАЬНайдорфетАЭ СЮжо гераiчны матыСЮ у пафасе, гераiчная нота становiцца вызначальнай.¹ Паказана вайна, якой яна была на самай справе.

Два наступныя раманы тАУ тАЬМсцiжытАЭ i тАЬАлiмпiядатАЭ тАУ паказваюць жыццё беларускай вёскi СЮ пасляваенны час. Андрэй Вялiчка тАУ галоСЮны герой рамана тАЬМсцiжытАЭ на першы погляд нiчым не адметны чалавек, але з такiх, як ён, i складваецца наша грамадства, на такiх зямля трымаецца.

Пра раман тАЬАлiмпiядатАЭ, якi быСЮ апублiкаваны СЮ 1985 годзе, вядомы крытык Генадзь Шупенька сказаСЮ: тАЬГэтаму раману РЖвана Пташнiкава суджаны зайздросны лёс. У яго будзе доСЮгае, не збаюся сказаць, такое ж, як у тАЬЛюдзей на балоцетАЭ РЖвана Мележа, неСЮмiручае жыццё. Жыццё прыкметнае, як кажуць, ва СЮсiх навiдавоку, на адным з самых яркiх месцаСЮ у нашай лiтаратуры. Але i не бясхмарнае, на пачатку не такое СЮжо i лёгкае.тАЭ²

¹ Андраюк С. Чалавек на зямлi. Мн., 1988. С. 121

² Шупенька Г. Голасам народа // Алiмпiяда. ПасляслоСЮе. Мн., 1985. С. 614

У рамане пiсьменнiк паказаСЮ пасляваеннае жыццё беларускай вёскi, аднаСЮленне разбуранай вайной калгаснай гаспадаркi. Праз успамiны галоСЮнай гераiнi рамана даяркi Алiмпiяды адлюстраваны i ваенныя гады тАУ адступленне нашых войскаСЮ, дапамога параненым лётчыкам, здзекi палiцаяСЮ з аднавяскоСЮцаСЮ.На вобразах яе дзяцей Танi i Мiфодзi i iх сяброСЮ паказана жыццё моладзi.

Назва рамана тАЬАлiмпiядатАЭ прыкоСЮвае СЮвагу да цэнтральнага вобраза тАУ сялянкi Алiмпiяды Падаляк. тАЬАлiмпiяда Падаляк, Улiма, як яе завуць у вёсцы, уяСЮляе сабою гiстарычна сфармаваны народны характар, якi СЮвабраСЮ у сябе усё тое пазiтыСЮнае, што стваралася стагоддзямi народнага жыцця, гэта той праведнiк, на якiм заСЮсёды стаяСЮ свет i да якога ва СЮсе часы праяСЮляла цiкавасць класiчная лiтаратура. РЖ разам з тым гэта ярка выяСЮлены сучасны характар з яго светаадчуваннем, яго стаСЮленнем да жыццятАЭ ,тАУ так пiша пра галоСЮную гераiню Вера Палтаран.¹ Як сцвярджае крытык Серафiм Андраюк., вобраз Алiмпiяды тАЬспiсанытАЭ з мацi пiсьменнiка.² ДухоСЮны свет гэтай жанчыны сфармаваСЮся ва СЮмовах небывалых выпрабаванняСЮ для чалавечага духу тАУ цяжкiя даваенныя гады, вайна, пасляваенныя гады.Гэты раман пра складанасць простага чалавечага жыцця. Вялiкую мужнасць. Бязмежную стойкасць, спалучаныя з найвялiкшым у жыццi чалавечым тАУ з глыбiннай, непаказной дабрынёй. Раман тАЬАлiмпiядатАЭ знаходзiцца на магiстральным шляху пошукаСЮ сучаснай беларускай лiтаратуры, якая зараз акцэнтуе СЮвагу на маральна-фiласофскiх праблемах, iмкнецца паказаць героя сацыяльна актыСЮнага i духоСЮна багатага.³

Тэма вайны не пакiдае пiсьменнiка. З кожным творам ён па-новаму асэнсоСЮвае народны боль i трагедыю. Апавяданне тАЬЭфкатАЭ тАУ пра пасляваенных беларускiх дзяцей. Апавяданне ж тАЬЛьвытАЭ тАУ гэта водгук на чарнобыльскую трагедыю. Абодва гэтыя апавяданнi тАУ папярэджанне аб тым, да чаго можа прывесцi забыццё спрадвечных iсцiн дабра, нежаданне людзей жыць па законах маралi.

РЖ. ПташнiкаСЮ тАУ пiсьменнiк пераважна вясковай тэмы, пясняр вёскi на розных этапах яе гiсторыi, праСЮда, недалёкай, зафiксаванай у аСЮтарскай памяцi. Прыхiльнасць да аднаго жыццёвага матэрыялу СЮ дадзеным выпадку абумоСЮлена не толькi дакладным веданнем яго, але i творчым крэда пiсьменнiка, яго iдэалам, эстэтычнымi задачамi, якiя ён ставiць перад сабой. Творчае развiццё РЖ.Пташнiкава iшло,,, з аднаго боку, пад знакам панавання лiрычнай, эмацыянальнай тАЬвясковай прозытАЭ, з другога - пад уплывам беларускай эпiчнай традыцыi, якая знайшла сваё яркае СЮвасабленне не толькi СЮ класiчных творах беларускай лiтаратуры, але i СЮ сучаснiкаСЮ Пташнiкава тАУ РЖ.Мележа, А.Чарнышэвiча, М.Лобана, П.Пестрака i iнш.¹

тАЬУ творах РЖ.Пташнiкава, асаблiва СЮ тАЬЛонветАЭ, тАЬТартакутАЭ, тАЬМсцiжахтАЭ знайшлi адлюстраванне этычныя iдэалы пiсьменнiка, яго СЮяСЮленнi аб нормах чалавечых паводзiн. Раскрываюцца пташнiкаСЮскiя iдэалы з твора СЮ твор у нейкiм новым ракурсе, па-рознаму псiхалагiчна абгрунтоСЮваюцца. РЖ СЮсё ж кожны з твораСЮ пiсьменнiка нiбы ступенька да iншага твора. Многiя iдэi, тэмы, вобразы, атрымаСЮшы заяСЮку СЮ адным творы, знаходзяць сваё далейшае, больш поСЮнае СЮвасабленне СЮ другiм.²

Мова раманаСЮ, аповесцей i апавяданняСЮ РЖ.Пташнiкава тАУ багатая i разнастайная. Яе аснова тАУ агульнаСЮжывальныя словы. На гэтым фоне звяртаюць на сябе СЮвагу мясцовыя словы туляг, доднiца, шафарня, тофель, грумада, ляжэйка, - тыя словы, якiя пiсьменнiк чуСЮ ад сваёй бабулi, мацi, ад суседзяСЮ, ад усiх людзей з родных мясцiн.

Жывыя гаворкi былi i застаюцца галоСЮнай крынiцай узбагачэння беларускай лiтаратурнай мовы.

У творах РЖ.Пташнiкава актыСЮна СЮзаемадзейнiчаюць сродкi гутарковага i кнiжнага стыляСЮ. У раманах, аповесцях, апавяданнях пiсьменнiка жывое

¹ Шамякiна Т.РЖ. Некаторыя асаблiвасцi стылю РЖ.Пташнiкава //Весцi АН БССР, сер. грамад. навук. Мн., 1974, С.99.

² Тамсама. С. .103.

народнае слова, нярэдка характэрнае для мясцовай гаворкi, арганiчна, нязмушана СЮлучаецца у сiстэму моСЮна-выяСЮленчых сродкаСЮ.

Сёння РЖ. ПташнiкаСЮ тАУ прызнаны майстар слова, творчасць якога заслугоСЮвае СЮвагi i даследавання моваведаСЮ i лiтаратуразнаСЮцаСЮ.

Даследаванню жыццёвага i творчага шляху пiсьменнiка, асаблiвасцям праблематыкi, стылёвай адметнасцi яго твораСЮ прысвечаны шматлiкiя работы.¹ Менш зроблена СЮ плане вывучэння мовы РЖ. Пташнiкава, яго мастацкай манеры. Можна адзначыць кнiгу А. КаСЮруса тАЬМова народа, мова пiсьменнiкатАЭ, дзе СЮдзяляецца СЮвага i асаблiвасцям мовы РЖ. Пташнiкава, а таксама асобныя артыкулы.²

Вместе с этим смотрят:

9 сочинений для 9 класса /english/

A Farewell to Arms

A history of the english language

About England

Accommodation in St.Petersburg